Kerkvaders & Vroege Geschriften

De oudst bekende kerkorde. Bevat instructies over doop (drievoudige onderdompeling of begieting), avondmaalsgebeden, vasten, de Twee Wegen (leven en dood) en de omgang met rondreizende profeten. Geeft een uniek venster op de praktijk van de eerste gemeenten.

Geschreven vanuit de gemeente te Rome aan de gemeente te Korinthe, naar aanleiding van een intern conflict. Pleit voor orde, eenheid en gehoorzaamheid aan de aangestelde leiders. Een van de vroegste buitenbijbelse christelijke documenten.

Zeven brieven geschreven onderweg naar zijn martelaarschap in Rome. Ignatius benadrukt de eenheid van de gemeente onder de bisschop, waarschuwt tegen docetisme (de ontkenning van Christus' menselijke natuur) en spreekt met vurig verlangen over zijn naderende dood.

Polycarpus was volgens Irenaeus een leerling van de apostel Johannes. Zijn brief aan de Filippenzen ademt pastorale zorg en roept op tot geloof, volharding en rechtvaardigheid. Zijn marteldood (ca. 155) werd een model voor latere martelaarsverslagen.

Een apocalyptisch-profetisch geschrift in drie delen. Hermas ontvangt visioenen van een vrouw (de Kerk) en een herder (een engel). Centraal thema: is er na de doop nog mogelijkheid tot berouw? Het antwoord is ja, maar slechts eenmaal. In sommige vroege gemeenten werd dit boek als bijna-canoniek beschouwd.

Een theologisch traktaat (geen eigenlijke brief) met een sterk allegorische uitleg van het Oude Testament. De auteur betoogt dat de oudtestamentische wetten altijd geestelijk bedoeld waren. Bevat ook een Twee Wegen-leer vergelijkbaar met de Didache.

Een anonieme apologetische brief aan een zekere Diognetus. Beschrijft het unieke karakter van het christelijk leven: christenen leven als vreemdelingen in de wereld, gehoorzamen de wetten maar overtreffen ze. Een van de mooiste vroegchristelijke teksten.

Papias verzamelde mondeling overgeleverde tradities over Jezus en de apostelen. Zijn werk is grotendeels verloren, maar de bewaarde fragmenten (bij Eusebius en Irenaeus) bevatten cruciale getuigenissen over het ontstaan van de evangeliën: Marcus schreef de herinneringen van Petrus op, Mattheüs verzamelde de uitspraken in het Hebreeuws.

Filosoof die het christendom als de ware filosofie presenteerde. Zijn Dialoog met Trypho is het eerste uitvoerige christelijk-Joodse debat. Beschrijft de vroege liturgie: Schriftlezing, preek, doop en eucharistie.

Leerling van Polycarpus (en dus indirect van Johannes). Zijn hoofdwerk bestrijdt het gnosticisme en verdedigt de apostolische traditie. Ontwikkelt de recapitulatie-theologie: Christus herneemt en herstelt wat Adam verloor.

De eerste grote Latijnse theoloog. Schiep fundamentele theologische termen: trinitas (drie-eenheid), persona, substantia. Vurig verdediger van de orthodoxie, later overgegaan naar het montanisme. Beroemd citaat: "Het bloed van de martelaren is het zaad van de Kerk."

Hoofd van de catechetenschool in Alexandrië. Zocht de synthese tussen christelijk geloof en Griekse filosofie: de ware gnosis (kennis) is christelijk. De filosoof is de ware christen, geleid door de Logos.

De meest productieve auteur van de vroege kerk. Zijn Hexapla plaatste zes versies van het OT naast elkaar, waaronder de Hebreeuwse tekst en de Septuaginta. Grondlegger van de systematische theologie en de drievoudige Schriftuitleg (letterlijk, moreel, geestelijk). Sommige van zijn speculatieve ideeën werden later veroordeeld.

De eerste kerkhistoricus. Zijn Kerkgeschiedenis beschrijft de ontwikkeling van het christendom van de apostelen tot zijn eigen tijd. Bewaart onschatbare citaten van verloren werken (o.a. Papias, Hegesippus). Zijn Onomasticon is een geografisch woordenboek van bijbelse plaatsen.

Bisschop van Alexandrië en levenslang verdediger van het Concilie van Nicea. Vijfmaal verbannen vanwege zijn standvastigheid tegen het arianisme. Zijn 39e Paasbrief (367) is het eerste document dat exact de 27 nieuwtestamentische boeken noemt die wij nu kennen.

Bisschop van Caesarea in Cappadocië en een van de drie Cappadocische Vaders. Grondlegger van het Oosterse kloosterleven. Zijn werk Over de Heilige Geest verdedigt de godheid van de Geest. Het Hexaemeron zijn preken over de zes scheppingsdagen.

Bijgenaamd "de Theoloog" vanwege zijn vijf beroemde Theologische Redevoeringen, die de trinitarische leer definitief formuleerden. Voorzitter van het Concilie van Constantinopel (381). Meester van de Griekse retorica, ook dichter.

Broer van Basilius, de meest filosofische van de Cappadocische Vaders. Zijn Leven van Mozes leest de Exodus als een geestelijke reis naar God. Grondlegger van de mystieke theologie: God kennen is steeds dieper het duister van Zijn onkenbare wezen binnengaan.

Patriarch van Constantinopel, bijgenaamd "Guldenmond" vanwege zijn welsprekendheid. De meest productieve prediker van de vroege kerk: honderden homilieën over vrijwel het hele Bijbelse corpus. Voorstander van de letterlijk-historische uitlegmethode (Antiocheense school). Verbannen vanwege zijn kritiek op het hof.

De grootste bijbelgeleerde van de Latijnse kerk. Vertaalde het Oude Testament rechtstreeks uit het Hebreeuws naar het Latijn (hebraica veritas), wat leidde tot de Vulgaat. Schreef commentaren op de meeste profetische boeken. Kende Hebreeuws, Grieks en Latijn op moedertaalniveau.

Bisschop van Hippo in Noord-Afrika en de meest invloedrijke theoloog van het Westen. Zijn Belijdenissen zijn het eerste autobiografische meesterwerk. De Stad Gods is een geschiedenistheologie die de hele menselijke geschiedenis leest als strijd tussen twee steden. Formuleerde de leer van erfzonde, genade en predestinatie die het Westerse christendom blijvend vormde.